Handhavingsverzoek: huisvesting en welzijn zeeleeuwen in Artis

Amsterdam, 2 december 2025

Geachte minister Wiersma,

Hierbij dien ik namens de Partij voor de Dieren Amsterdam bij u een handhavingsverzoek in met betrekking tot de levensomstandigheden en het welzijn van de zeeleeuwen in dierentuin Artis te Amsterdam.

Op 18 juli 2025 maakte ik, Anke Bakker, namens de Partij voor de Dieren melding bij Meldpunt 144 over de slechte huisvesting van de drie Californische zeeleeuwen in ARTIS. In de maanden na deze melding zijn meerdere bezoeken aan het verblijf gebracht door medewerkers van de Partij voor de Dieren. Tijdens deze bezoeken bleek dat het problematische en stereotiepe gedrag van de dieren allerminst is verminderd maar zelfs verergerd leek, en daarmee dus niet is aangepakt. De gedragingen die eerder werden waargenomen, traden in deze periode aanhoudend op. Dit wijst op structurele en ernstige welzijnsproblemen.

Omdat er ondanks de eerdere melding geen zichtbare verbetering heeft plaatsgevonden en het stereotiepe gedrag constant en zorgwekkend aanwezig blijft, dien ik hierbij een formeel handhavingsverzoek in. Onderstaand volgt een samenvatting van de geconstateerde tekortkomingen wat het verblijf betreft, alsmede de geobserveerde gedragsproblemen, ondersteund door videomateriaal, wetenschappelijke literatuur en verklaringen van twee onafhankelijke zeezoogdierexperts. Tevens verwijzen we naar 2 EAZA/EAAM richtlijnen: EAZA Standards for Welfare, Accommodation and Management of Animals in Zoos and Aquariums [1a] en Best practice guidelines for Otariidae and Phocidae [1b]. De laatstgenoemde gaat specifiek in op de noodzakelijke maatregelen om een beter welzijn voor zeeleeuwen te verkrijgen maar verwijst tevens naar de eerstgenoemde richtlijn van EAZA als zijnde de “Minimum standards for the accommodation and Care of Animals in Zoos and Aquaria”. These standards lay down general principles of animal keeping, to which the members of EAZA feel themselves committed.” Artis is lid van EAZA en heeft zich dan ook gecommitteerd om zich mimimaal aan deze eigen richtlijn te houden. 

1. Huisvesting en verrijking

• In ARTIS leven drie vrouwelijke Californische zeeleeuwen in een vrijwel leeg en ondiep bassin. Twee van de drie dieren vertonen zorgwekkend stereotiep gedrag (hierover meer in punt 2), als gevolg van hun schrale omgeving met weinig verrijking en geen privacy.
• Wij constateren allereerst dat de dieren geen plek hebben om zich terug te trekken en van alle kanten bekeken kunnen worden. Tijdens openingstijden kunnen zij nooit ontsnappen aan het oog van bezoekers. De minimum standards van de EAZA [1a] artikel 1.1 2k vereisen “Provide opportunity for animals to choose to escape visitor gaze”. Ook volgens de EAZA/EAAM-richtlijnen [1b] moet er een schuilplaats worden verstrekt die bescherming biedt tegen zowel de fysieke omgeving (bijv. weersomstandigheden), maar ook tegen de eigen soortgenoten en het publiek (p. 28). Dit is in ARTIS niet aanwezig.  
• Er worden daarnaast zeer weinig verrijkingsitems verstrekt. Gedurende een half jaar zijn geobserveerd: een drijvende bal op het water, een bubbeltjesgordijn, een glazen kubus aan een draad, een S-vormig plastic speeltje. Volgens de minimum standards van EAZA zelf is verrijkingsmateriaal zeer belangrijk zoals verwoord in artikel 1.1, 1.3, 4.1 en 4.2. Artikel 1.1 spreekt over “must provide a suitably complex living environment” en 1.3 over een "rich environment” en benoemt vele voorbeelden van omgevingsverrijking, Artikel 4.2. spreekt over “must provide a wide range of behavioural enrichment in categories including but not limited to: sensory (tactile, scent, taste, visual, sound), novelty (new furniture or exhibit features, new foods), natural feeding behaviours (foraging, whole carcass, climbing poles, whole foods), cognitive challenges (puzzles, training, variability of schedules) and social (participatory activities, social groups, breeding)”. Duidelijk is dat verrijking een grote rol speelt in het welzijn en er hoge eisen aan gesteld moeten worden. Ook volgens de EAZA/EAAM-richtlijnen [1] is verrijking een zeer belangrijk onderdeel voor het houden van zeeleeuwen, en zij verschaffen hiervoor een lijst van 22 mogelijke items (v.a. p. 66).
• Door de medewerkers van de Partij voor de Dieren is nooit vastgesteld dat de zeeleeuwen met problematisch gedrag interacteren met de enkele items die in de periode van april tot december 2025 ter verrijking moesten dienen. Hier lijkt sprake van onvoldoende evalueren van welzijn en verrijkingsmateriaal, zoals vereist volgens 4.1 en 4.2 van de minimum standards [1a]. Zeezoogdierenexpert Dr. Rose benadrukt dan ook dat “verrijking geen verrijking is wanneer er niet mee geïnteracteerd wordt” [2].
• Zeezoogdieren in gevangenschap worden (om hygiënische redenen) vaak voorzien van kunstmatig speelgoed als ‘verrijking’, schrijven experts Dr. Rose en haar collega’s [3]. Maar volgens hen negeren de dieren deze vaak, en zijn er weinig studies die laten zien dat dit het activiteitenniveau of welzijn van de zeezoogdieren verbetert. Hun conclusie: “wat vanuit het oogpunt van een menselijke verzorger verrijking is, is vanuit het oogpunt van een zeezoogdier geen verrijking – vooral niet in de kale omgeving van een betonnen tank” (p. 57-58).
• ARTIS kiest enkel voor artificiële items en niet (meer) voor “natuurlijke” verrijkingsitems zoals kelp. Volgens de EAZA/EAAM-richtlijnen voor zeeleeuwen [1b] kan kelp simpelweg “van het strand gehaald worden en na het schoonmaken ervan in het verblijf gegooid worden. Zeeleeuwen kunnen erop kauwen, ermee spelen of het in hun flippers ronddragen”. Verder stellen deze richtlijnen voor het vast te maken aan drijfhout om kelp doorheen te rijgen (p. 69). ARTIS zou deze natuurlijkere vormen van verrijking kunnen uitproberen. Ze zijn op de hoogte van de rol van kelp in het natuurlijke ecosysteem: ze verschaffen naast het zeeleeuwenverblijf veel informatie over het belang van kelp.  

Concluderend: in het verblijf van de zeeleeuwen drijven/hangen/liggen enkel artificiële objecten waarmee geen enkele interactie geobserveerd is. Natuurlijke verrijking zoals kelp, wat naast het verblijf gepromoot wordt op de digitale schermen, is het afgelopen jaar niet gezien. Bovendien ontbreekt het de zeeleeuwen in dit verblijf aan de benodigde privacy en beschuttingsruimte. 

2. Stereotiep gedrag

• De Partij voor de Dieren legde herhaaldelijk zorgwekkend, stereotiep gedrag vast tijdens bezoeken van januari tot en met december 2025. Een uitgebreide beeldselectie [4] werd naar twee experts opgestuurd.
• Zeezoogdierexpert Dr. Naomi Rose omschrijft stereotiep gedrag als “aanhoudend, repetitief gedrag zonder doel.” Het wordt “over het algemeen beschouwd als een teken van slecht welzijn” [2]. Volgens wetenschappelijke literatuur wordt dit gedrag vaak beschouwd als het gevolg van tekortkomingen binnen hun leven in gevangenschap, zoals stressveroorzakende prikkels (bijv. lawaai) en een gebrek aan de cruciale prikkels [5].
• Zeezoogdierexpert Dr. Nynke Osinga observeerde [6, 7] de volgende stereotiepe gedragingen bij de zeeleeuwen in ARTIS:  
  • bijten in de achterste flippers (zeer vaak);
  • het openen van de bek onder water;
  • bijten (naar niks) in het water;
  • bijten/happen richting (publiek voor) het raam en richting de grond;  
  • knikken met het hoofd.
• Zulk gedrag past volgens de EAZA/EAAM-richtlijnen [1b] bij stereotiep gedrag als gevolg van stress dat zeker gemeld moet worden bij het management: “het dier weigert te zwemmen of met andere dieren te spelen, [...] toont geen interesse in speelgoed en verrijkingsmiddelen die aan de dieren in hun verblijf worden aangeboden. [...] Gestreste individuen kunnen gaan zuigen aan hun vacht of hun flipper en stereotiep gedrag vertonen om met de situatie om te gaan” (p. 55).  
• Volgens Dr. Osinga is wat deze zeeleeuw doet echter “nog ernstiger dan het zuigen aan hun flipper” dan in de richtlijnen omschreven staat [1b], omdat het “meer op bijten lijkt” [6] dan op zuigen.  
• Wanneer signalen van stress zoals de bovenstaande aanhoudend zijn, aldus de richtlijnen [1b], “is een grondige analyse van de situatie en gedragsobservatie noodzakelijk, gevolgd door een verandering in het management (van het dier), wat ook kan resulteren in de overplaatsing van het individu” (p. 55). Ook de minimum standards [1a] verwijzen naar dagelijkse monitoring en evaluatie van welzijn en verrijkingsmateriaal (art4.1 en 4.2).
• Dr. Osinga concludeert: “bij de zeeleeuwen in ARTIS werd veelvuldig stereotiep gedrag waargenomen. Het verblijf lijkt klein te zijn, de groep is klein en er is geen of slechts een beperkt verrijkingsprogramma. Het waargenomen stereotiepe gedrag was zo ernstig dat ik me zorgen maak over het welzijn van deze dieren.” Zie ook de schriftelijke feedback [6] en de video waarin de expert haar zorgen mondeling toelicht [7].

3. Nieuwe en recente constateringen  

• Na het eerste onderzoek van de Partij voor de Dieren en het oordeel van de zeezoogdierexperts, zijn er opnieuw bezoeken afgelegd.
• Ditmaal toegevoegd aan het verblijf was een glazen kubus aan een geel touw/buisje, een object dat in de richtlijnen [1b] niet bij de voorgestelde gedragsverrijkingsideeën staat (p. 65).
• Wederom werd het zorgwekkende stereotiepe gedrag vastgelegd van de twee gebruikelijke zeeleeuwen:
  • één van de zeeleeuwen (altijd dezelfde) hapt vrijwel constant in de eigen flipper en interacteert nauwelijks met de verdere omgeving;
  • een andere (altijd dezelfde) hapt naar het raam/de bezoekers, naar niets in het water, en opent de bek onder water.  
• Dit nieuwe beeldmateriaal is toegevoegd aan de beeldselectie [5]. Op de achtergrond is te zien hoe het (mogelijk zo bedoelde) nieuwe ‘verrijkings’-materiaal niet verrijkend lijkt te werken. Het nieuwe object wordt genegeerd en de stereotiepe gedragingen springen zeer in het oog. 

Concluderend heeft ARTIS niet voldoende gehandeld, terwijl zij op de hoogte is van het zorgwekkende gedrag. De dierentuin overtreedt hiermee zelfs haar eigen basisrichtlijnen [1a, 1b] omtrent stereotiep gedrag en de verandering van de omgeving en het management die de EAZA/EAAM-richtlijnen [1] vaststelt op pagina 55. Dat is des te opmerkelijker omdat EAZA in haar minimum standards duidelijk stelt “These Standards must be followed for any animal under the care and responsibility of EAZA Members.” 

4. Rechtskader
Gezien de bovenstaande situatie voldoet ARTIS niet aan de wettelijke verplichtingen omtrent dierenwelzijn. Op grond van de Wet dieren en het Besluit houders van dieren (Bhd) gelden voor dierentuinen namelijk een aantal specifieke en algemene verplichtingen omtrent dierenwelzijn. De regels voor dierentuindieren zijn opgenomen in hoofdstuk 4 van het Bhd (artikelen 4.1 t/m 4.13), aangevuld met de algemene verplichtingen uit hoofdstuk 1 (artikelen 1.6 t/m 1.8) [9]. De voorschriften in het Bhd vinden hun grondslag in de Wet dieren en dienen gezamenlijk te worden toegepast.

Gelet op de hierboven beschreven situatie handelt ARTIS in strijd met de wet, en specifiek de volgende bepalingen in het Besluit houders van dieren [8]: 

Uit Hoofdstuk 1, Algemeen:

• Artikel 1.6 (onder ‘Algemene huisvestings- en verzorgingsnormen’), Houden van dieren, schrijft het volgende voor over de huisvestingsnormen:
  • de bewegingsvrijheid van een dier wordt niet op zodanige wijze beperkt dat het dier daardoor onnodig lijden of letsel wordt toegebracht;
  • een dier wordt voldoende ruimte gelaten voor zijn fysiologische en ethologische behoeften. 

Uit: Hoofdstuk 4, Houden van dieren voor vertoning:

• Artikel 4.7, Houden, verplicht dierentuinen onder andere om:
  • het soorteigen gedrag van de dieren te respecteren en zoveel mogelijk in stand te houden;
  • de sociale levenswijze van de dieren in het wild zo veel mogelijk tot uitdrukking te laten komen, rekening houdend met de mogelijkheden van het individuele dier;
  • rekening te houden met de behoeften van het individuele dier.
     
• Artikel 4.8, Verzorgen, vereist dat:
  • de verzorging is afgestemd op de behoeften van het dier;
  • de conditie en de gezondheid van het dier dagelijks worden gecontroleerd;
  • in voorkomend geval op passende wijze wordt gezorgd voor gewonde en zieke dieren, indien nodig door een dierenarts;
  • zwemwater, stro of ander bodembedekkend materiaal naar behoefte van de diersoort wordt vervangen.

5. Verzoek
De structureel vastgestelde ernstige stereotiepe gedragingen, het gebrek aan functionele verrijking en het ontbreken van schuilmogelijkheden en voortdurende blootstelling aan publiek tijdens openingstijden, duiden gezamenlijk op een verblijf dat onvoldoende is afgestemd op de essentiële gedrags- en welzijnsbehoeften van zeeleeuwen. Dat de ernstige gedragsproblemen langdurig aanhouden en niet zijn verminderd, toont aan dat noodzakelijke en doeltreffende gedragsgerichte interventies tot op het heden zijn uitgebleven en dat de zorg voor deze dieren niet voldoet aan de bovenstaande wettelijke eisen, en evenmin aan de eigen EAZA/EAAM-richtlijnen voor het houden van (zeezoog)dieren. 

Op basis van bovenstaande feiten verzoek ik de minister om:

• Handhavend op te treden tegen de bovengenoemde wetsovertredingen en te zorgen dat de manier van houden (1.6 en 4.7) en verzorgen (4.8) van de zeeleeuwen in ARTIS voldoen aan de eisen die de wet hierover stelt, in het bijzonder het Besluit houders van dieren.
• Het verblijf en in het bijzonder het ontbreken van significant verrijkingsmateriaal en ontwijkmogelijkheden te toetsen aan de voorwaarden en voorschriften zoals vermeld in de vergunning op grond van artikel 4.2 en 4.4 punt 2e Besluit houders van dieren en mede met het oog op voortschrijdend inzicht over welzijn van dieren en maatschappelijke opvattingen over het houden van dieren.
• Onderzoek in te stellen naar de huidige huisvesting van de zeeleeuwen in ARTIS, inclusief verblijfsstructuur, diepte van de tank, verrijking, schuilmogelijkheden en terugtrekplekken met inachtneming van de eigen richtlijnen van de branche [1a] en [1b] en de (vele) wetenschappelijke publicaties over het welzijn van zeeleeuwen in gevangenschap en verrijking.
• Inspectie ter plaatse uit te laten voeren door bevoegde dierwelzijnsdeskundigen, bij voorkeur regelmatig en met openbare rapportage van hun bevindingen.
• ARTIS te dwingen tot verbetering. Nu wij hebben aangetoond dat de verblijven niet voldoen aan de wettelijke eisen, moet ARTIS binnen een redelijke termijn concrete maatregelen nemen, zoals het aanbrengen van natuurlijke verrijking (waterplanten, speelmateriaal), structurele schuilplekken, en andere gedragsstimulerende voorzieningen, en alle andere maatregelen die op basis van de Wet dieren en het Besluit houders van dieren, in het bijzonder artikelen 1.6, 4.7 en 4.8, genomen moeten worden.
• ARTIS te verzoeken de volledige inzage van de verhuisplannen en het daarbij horende tijdspad te verstrekken. ARTIS heeft namelijk aangekondigd de zeeleeuwen te gaan verhuizen naar Singapore. Het gaat vermoedelijk om Mandai Wildlife Reserve [9], waar in 2027 een nieuwe tentoonstelling van zeeleeuwen en pinguïns zal verschijnen, met ernaast een “banquet hall” met “dining offerings” waar 400 mensen in passen [10]. De verhuisplannen zijn noch concreet, noch spoedig.  
• Wanneer de verplaatsing gepland is, maar nog niet is uitgevoerd, verzoek ik dat de RVO waarborgt dat het beoogde nieuwe verblijf aantoonbaar voldoet aan hoge welzijnsstandaarden voordat de dieren daadwerkelijk worden overgebracht.
• Inzicht in de handhaving te verstrekken - namelijk dat ik een besluit ontvang op mijn handhavingsverzoek. 

Hoogachtend, 
Anke Bakker, namens de Partij voor de Dieren Amsterdam

Verwijzingen 
[1a] EAZA Standards for Welfare, Accommodation and Management of Animals in Zoos and Aquariums, EAZA, 2024, https://strapi.eaza.net/uploads/2024_04_WAM_Standards_Approved_06a0df2fe8.pdf 
[1b] EAZA & EAAM Guidelines for marine mammals: https://strapi.eaza.net/uploads/EAZA_EAAM_Pinniped_Guidelines_approved_701197aefb.pdf 
[2] Schriftelijke feedback Dr. Rose 
[3] Rose, N.A., Soller, A.S. & Parsons, E.C.M. (2023). The Case Against Marine Mammals In Captivity. 6e ed. Washington, DC: Animal Welfare Institute and World Animal Protection, 186 pp.
[4] Uitgebreide beeldselectie van gedragingen, april t/m november 2025, met data erboven: https://youtu.be/sH4xIAeeBlw
[5] Samuelson, M. M., Lauderdale, L. K., Pulis, K., Solangi, M., Hoffland, T., & Lyn, H. (2017). Olfactory enrichment in California sea lions (Zalophus californianus): an effective tool for captive welfare?. Journal of Applied Animal Welfare Science, 20(1), 75-85. 
[6] Schriftelijke feedback Dr. Osinga 
[7] Video voor social media met hierin expert Nynke Osinga aan het woord: https://www.youtube.com/watch?v=3U55lvt2Ono 
[8] https://wetten.overheid.nl/BWBR0035217/2024-07-01#Hoofdstuk4  
[9] https://www.mandai.com/en/singapore-zoo/animals-and-zones/sea-lion.html  
[10] Mandai Wildlife Reserve op Instagram: “Coming your way by 2027: A brand new exhibit for the Californian sea lions and African penguins in Singapore Zoo, integrated with an F&B hub. Here’s a first look at the Marine Coastal Exhibit! Spanning two levels, this will be the first exhibit in the zoo to be combined with dining offerings, along with a connecting banquet hall that can host about 400 visitors.” Geraadpleegd van: https://www.instagram.com/p/C93yh0ECx3w/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=NTc4MTIwNjQ2YQ%3D%3D